SÍ:SA:NÉ OPEYÉM AINÉ LAMTÉLO GÍMONAM

  Sitaram Doley

    Siyumsí:ro sí:sa:né opeyé gasum gayakpé aima:né lamtélo gídung. Édé réngamképé abaru:pé médírpénampé idung. Sí:sa:né opeyé urradyémílo, aima:né lmatélo gíla aima:pé iyémílo réngamé turra dungkolo du:nyi:dag; réngamé tu:togdag. Réngamsok ake sí:sa:né ya:me:-mímbíré urradnamlok, ané-abu élang abí:nélok agom tadma:namlok lugéngé akke sé:bulu--Aiyo:pé pori-moma:nam élang porima:nam, réngamsok opan-mirémlok mo:té:mínsunam élang angu asin géka:mínsunam, ané-abbo la: migomé aiyo:pé ka:síma:nam, okumlo aikangkanpé luyirma:nam éla: luyirkinma:nam, okum érangkokki du:ma:pé ko:téro:pé du:nam manggom du:bonam odokké édémpila  sékkoloksin ainé agomém ka:yi:-subeg-ma:namlok lédulo turnané lamtém aiyo:pé kinpídla kinma:nam kídíng. Ané-abbo lang abí:né-kídí:lok aima:né ager gernam odokké mé:ya mé:sanam-kídí:dé:sin sí:sangké imur-gímurkolok lugéngé. Gípo:né sobo ‘a:l’dé okolopé gíyéji léduké-kídíngésin oddu:pé gímíndag. Édémpé iga:lok sí:sa:né opeyém aimopé ngoluk réngam, annabu odokké abí:né-kídíngé appíngé imur gímurém ima:pé aíém kinsuné, ménggabné odokké ka:yi:sukannam tani:pé imosupé iyé. Kapé imílo sí:sa:né opeyém aimola:yéji édémbulum ngok kinnamauko kéígbé atkan-bikítung.

    Ako, ajji ajjiauné ko:ka:ngém nébíng alago:lo mélígma:pé annabbo aíégom ka:sí:sumílo aido. Ko:ka:ngém du:jon-dagjon-nammém la: do:yíng do:bo luposunamém inamé aidag. Do:yíng kídungo:némpé itu:la ainé asin gédopé, ainé ager gerdopé, aro agom ludopé, abí:ya:ném ménggédopé, gerpénam agerém ménggabla gerdopé odokké lo:bagma:dopé lusí:namdé aido. Ané-abu élang éra: tani:lok lédulo du:mínné ko:ka:ngé, okum érang tani:lok kéra:lo sí:sa:né ko:ka:ngé aima:né agerém gerríg la:mang. Bulu aim:né lamtélo gíla:mang.

    Annyi, ko:ka:ngé do:lu:loidaggom lu:jarroidaggom annabuké lang abí:né-kídíngké apong tíngírsula yunggo: yunggo:nammém ka:begdag. Édém sí:sa:né ko:kangkídíngé ka:yí:sudag. Ngoluk Mising réngamsé apong tí:batsula tí:né réngamko. Ui-utpong, midang-po:rag, angu angu ili: ikam appí:loi  apong tíla uru:sare:la du:dag. tíngírsuge:la ge:mín-pamínsudag, aima:né agomém ludag, aima:né agerém gerdag. Édémbulum sí:sa:né ko:-ko:néngé ka:yi:sudag. Ané-abulok aima:né ager gernam, abí:né-kídí:lok tayumkanné ager gernam-kídí:dé sí:sa:néké asiném aima:pé imodag, aima:né mé:lodém mé:modag. Odok léga:pé sí:sa:né-kídíngém aima:pé imoge:mang émna mé:yémílo, ainé asin géla ainé ager gerra ainé botténé tani:pé badmolí:yémílo ané-abu, abí:né-kídíngé apong tí:batsunamém ima:namdé aidag. Pagyémílo apo:sém tí:danma:namdé aiya:dag. Ané-abbo lang abí:nékídíngé aima:né lambélo gíma:namdé aido. 

    Aum, asin dígla ménggabla pogolo:pé ko:ka:ngém mélíkpé lagidag. Takamé dumsula poggom aiyo:pé solaimílo aido. Turra du:la:mmém lukainé potiném pogolo aiyo:pé poyirmnamdé ainé agomé. Okumlo:gom annabbo-bírra:ngé aiyo:pé ka:sí:mílo aiyé. Migomé la: réngamé dumsula poggom kínggí:pé ka:sí:-mosí:nammé aido. Ili ikam éla: luyir agom kané pokéngém pogolo la:té:mílo aiyé. Poriné ko:ka:ngé pogolo arami:yémílo, aima:né ager gerga:lok poyirné moríddouém annabbo buluk omma:ngém yídumsupé lagimang. Pogolo porikolo gíma:né ko:ka:ng-kídíngémgom angu-pédaggom poyirnamko imílo ainé agomé.  

    Appi:, ajji:né ko:ka:ngém ‘mobile’ binamé/bommonammé aimang. WhatsApp, Facebook, Twiter inamkídí:dé sí:sa:né ko:-ko:néngm aima:pé imodung. Apong, ‘motor cycle’ odokké ‘mobile’é bulum dodung. Émga:lok ajji:né ko:ka:ngém tayéngké atkannam attarkídí:tém bima:namdé aidag. Aiyo:pé mé:mi:la mé:mílo agomdém appíngéi kinna:dag; so lujarra lupénammé kamangéibong. 

    Angngo, potin porikologong poriné ko:ka:ngé angken kayépé émna mé:la du:ma:pé akon asag ken-gomsin kinmonamko imílo aiyé. Pogolokké gílenlangkula dona-tí:nala:né, turra du:nala:né aré kané ken-goko bipé émna mé:mílo aido. Porige:la turnané lambéko ka:bek-suma:-yémílo sí:sa:né ko:-ko:né:buluk mittuglo taoré a:dag(An idle brain is devil`s workshop). Aimang aima:né asin gédag, aimang aima:né agerém gerbomdag. Émga:lok bulum ager pa:monamko migomé imílo aido.

    Akkéng, auíongké légang mé:suné `rajniti` iné alag arainé taniyé buluk aíké léga:pé aima:né agerémgom sí:sa:né ya:me:-mímbírkokki gernadag. ‘Rajniti’ ima:négom ake asin aima:né taniyé édémpé imodag. Sí:sa:né opeyém aila du:mopé, ainé lambélo gímopé édé aima:né ager imonamdém ipérung lagimang. Do:lung réngamlok mé:jo: mé:labné tani:kídíngé aima:né tani:kídí:dém lutummílo, sí:sa:n-kídíngém lutummílo bulu aim:né agerém gerra:mang, aima:né lamtélo gíla:mang.

    Kíníd, sí:sa:né ya:me:-míbírrok akke opan panbadla donam-tí:nam pí:ramla, génam-bomnam kama:la aima:né agerro:pé gídag; akke murkong pa:badla aima:pé idag. Édé bojebadnamdé appí:lokkéi aimang--ingraji:pé “Too much of anything is bad’’émnamdémpé. Émga:lok opannammém mo:rumlokké la:pagnammém migomé ménggabla imílo aido. Mirémné-kídíngésin kadag émna mé:sula opanném mé:tid-méngkadnammé aimang. Kané-kídíngé kadag émna buluk omma:ngém amér-attarém bibadnammé aimang. Sé agom-kídí:sém appíngé ménggabla ager germílo sí:sa:né opeyé aima:pé ila:mang.

    Pi:nyi, pítsukírampé kanggu:ma:dopé galug-gasor gége:la miyum-mimmé olo tolo magba:lo:bulu gígo:nammém inamé aimang. Pítsukíramla abayang amíré lenabdopé galug-gasor gége:la yaru mopé/momopé lagimang. Édémpé yaru monamém la: momnammém migomé motumdanmílo aido. Abayang amíré lenabdopé gége:-bomge:la ‘T.V.’lo mibang(programme) léngkan-nammém imodanpé lagimang. Édébulu sí:sa:né ya:me:-mímbírém ipa:ma:nam agerro:pé asiném mélígmodag. Odok léga:pé sí:sa:né-kídíngém aila du:mopé émna mé:yémílo réngamé la: migomé dumsula édémbulum motumdan-namdé aidag.

    Konang, taniyé méngkak-sukandopé boje bojela gíbarnamsé(population explosion) tani:lok dungko-yekko kagéma:dopé, donam-tí:nam pínggéma:dopé imodung. Taniyém mé:dír mé:songém abamodung, lungab la:ma:nam ngasodém pa:modung. Édé mittug gumola itér-sitérra agerém germodung. Édémpila sí:sa:n-kídíngém mége:la:sinéi appíng tani:kéi asiném la: mittugém aila du:mopé taniyé méngkak-sukandopé  bojebadla gínamsém motumnamko idannamdé aido.

    Tayéngké atkannam-témbulum mége:la:sin sí:sa:né opeyém ainé lambélo gímopé yelam agomém luyirpa:yé, amír élang asin aidopé omma:ngém aiyo:pé ménggabla mosí:la usa:pa:yé. Ai ainé agomém luyirpa:yé, ai ainé séuom moyirpa:yé. Aima:né ajoném jonsu- moma:nammém ipa:yé. Abapé aya:dogom konamdéméi bipé lagima:yé, lunamdéméi tadnamdé aima:yé. Sé:kosin ‘oniyai-durniti’yém ipé ima:yé, murko: lédulo duggo:mínpé lagima:yé. Ibad-gíbad, dobad-tí:bad,  lébad-lgbadlokké mo:té:pé du:namé aiyé. Bompéma:pé milo-miyéng bomnamé aimang; anyíng kama:pé édém inném lang akon akon aima:né ager gerném kínggí:pé a:dír (punishment) binamé aidag. Botténé manggom mirémné éra:lok sí:sa:né-kídíngé aima:né ager idolo annabbo yí:dumsula a:dír domoma:pé la:tumnamdé aimang. Me:lamlo kapé turyén émna sí:sa:né-kídíngé mé:dírma:dopé, méngkak-suma:dopé migomé ager tarungém la:mílo aido. Odok lédulo luo agomlokké (lie) létté andé:dag, ammem néma:-jirma:namdé yelamé, mé:bénsuyém (pride) sido, ken-go angkené turnané, aima:né agerém geryémílo aima:né ba:lagém pa:dag, lo:bagé taniyém dobegma:la simodag, oudbadyém dé:né do:yé (storm) pa:dag otedbadyém sobené dodag, ané-abu, poyirné odokké abí:ném ménggéma:pé ipa:mang, kapiné amli:/amniyém leyé/pidyéji édémí:piné a:yem pa:dag émnam atí atí agomém pogo potinlo mélíkté:mílo abaru:pé aiyé.

     Appíng réngaméi aí aíké omma:ngém ka:ísí:-mosí:sudag. Ngoluk Mising réngamésin ngoluk omma:ngém ménggabla ka:sí:-mosí:sula:i. Apong tí:namém ngolusin méla:i, ngoluk omma:ngémgom tí:mo-ma:namko ila:i. Ngolusin ainé  dakorém korra:i, ngoluk omma:ngémsin ainé lambélo gímola:i. Réngamém pu:po-jarpomola:i. Ngolu oppanné réngamé. Ngoluk abayang tani:lokkéi  dunko-dakko aríg ikko ainé amongé kamang. A:né ru:yém mé:bokolo lang apong tí:batsukolo dungk-yekko kama:pé idung, gayin-bayin tontonamdung. Porila ken-go kage:la migom manggom kumpani ager gerra doma:mílo, kolen-koang (business) ko ima:mílo ngolukké turnané lamté kamang. Émga:lok ngoluk sí:sa:né opyém mittugém aila du:mola:i, aima:né lamtélo gímo-ma:pé lé:la:i, ainé lamtém léngkanna:i, ainé dakorém korra:i, ngolu aikampopé turra du:la:i.